Watervallen in Santa Fé.
Gisteren (9 januari) zijn we aangekomen in Santa Fé. Als dan de volgende dag aanbreekt bereiden we ons voor op een simpele wandeling naar de waterval. Althans dat was de bedoeling. Overigens is vandaag paracetamol mijn goede vriend. Vanaf het Rainforest Yasmin hostel starten we de wandeling, het eerste en grootste deel lopen we dus langs de weg. Onderweg zien we wat vogels en eekhoorns die ik uiteraard fotografeer.
Als we uiteindelijk bij de trail van de waterval aankomen moeten we nog 3 km.
Sinaasappels en mandarijnen in Santa Fé.
Overal zien we sinaasappelbomen, dus Gooijert plukt (door hoog te springen) er 1 uit de boom, dat blijkt dus een mandarijn te zijn. Daarnaast staat een sinaasappelboom en ik vind een niet rotte op de grond. Even vitamine C happen, ik voel me serieus een stuk beter.
Daar bij een huis met kalkoenen, kippen, eenden, paarden en honden gaan we rechtsaf. De mannelijke kalkoen staat al vanaf een afstandje in zijn verdedigingshouding ons op te wachten. Als we dichterbij komen kletst ie er vrolijk op los, maar nog steeds in de verdediging.
So far so good….. maar dan wordt de trail toch wel heel erg blubberig, we zetten door. Uiteindelijk passeren we 5 x een rivierbedding, de 1 wat breder en dieper dan de ander. Ik vraag me elke keer af hoe ver nog??? Tot 3 x toe zeg ik; ik ga niet verder, om vervolgens toch weer door te lopen. Opgeven is voor watjes, haha.
Cascada Bermejo.
Dan komen we bij de waterval Bermejo aan, althans dat denken we, hmmm leuk maar noemen we dit een waterval?
We moeten blijkbaar nog een stukje verder en dat is het zwaarste stuk. De rotsen zijn glibberig en groot. Het is klimmen en klauteren en spekglad naarmate we dichterbij de waterval komen. Oh ja, dit is wel de moeite waard. Er is een hoge waterval te zien en diverse kleinere. Het water dendert met veel kabaal naar beneden. Om dit goed op beeld te krijgen valt niet mee.
We komen niet hogerop de rotsen, te glad en veel te hoog. De weg terug is uiteraard ook weer pittig. Gooijert glijdt uit en valt tegen de rotsen, hij draagt op dat moment net de rugtas met camera erin. Gevolg 2 scheurtjes in de rugtas en een kleine kras op de lenskap van de 20 mm lens. Gooijert is verder gelukkig oké.
Op de terugweg valt de kalkoen Gooijert aan omdat hij het beestje van de weg af wil hebben omdat er een auto aankomt. Het was een hilarisch beeld. We plukken onderweg nog wat sinaasappels en mandarijnen en nemen die mee. Nou klinkt dat plukken heel romantisch,maar het komt er op neer dat we met een stok tegen een tak staan te slaan. De sinaasappels vliegen om je oren en de mandarijnen splashen op de grond, haha. Die eten we gelijk op, want we hebben best dorst en niet heel veel water meer.
Hellinkje op hellinkje af.
Bij iedere helling op de weg wil en kan ik niet meer verder en toch zet ik door. Tot een punt dat ik echt niet meer kan. Het is misschien nog 500 meter naar ons hostel, maar ik plof neer. Gooijert haalt de auto en haalt mij op, de held.
Uiteindelijk hebben we 13,4 km gelopen, dus niet zo gek dat ik total loss ben. We doen er 6,5 uur over. Ten 1e omdat ik nog niet fit ben en ten 2e omdat we naar toekans zoeken. We horen wel toekans maar verder weg, we zien ze helaas niet.
Zwembad.
Als we terug zijn dan nemen we eerst een verfrissende plons in het zwembad. Eten koken doen we zelf. Bonen, paprika, ui, mais en knoflook. Onze waslijn draait op volle toeren. Drogen gaat niet snel, maar dat is niet erg. In Santa Fé zijn 3 ATM (geldautomaten) te vinden, volgens internet is er namelijk geen enkele dus die informatie klopt niet.
Tripje vanaf Santa Fé naar de Caribische kust.
Deze ochtend bestaat ons ontbijt uit yoghurt met uit de boom geslagen mandarijn. Heerlijk. Ik check nog even de kolibries in het nestje en hun koppies steken vrolijk uit het nestje. Het regent deze ochtend flink dus ze poetsen zich op.
Met de eigenaar van het hostel maken we een trip. Je kan deze trip zelf met de auto doen, maar dan is het toch minder leuk voor Gooijert die dan vooral op de weg moet letten. We hebben namelijk geen idee hoe de weg is, waar we watervallen, vogels en kikkers kunnen vinden. Dus de eigenaar is chauffeur en tevens gids. We betalen 65 usd pp voor deze dag en zijn vrouw gaat ook mee.
Eerst repareer ik de rugtas met pleisters en dan kunnen we op pad met zijn Toyota Hilux. Gooijert zegt al: deze auto heb ik thuis ook.
Op zoek naar de toekans in Sante Fé.
En ja hoor we vinden ze, ondanks dat het regelmatig regent. De 1e toekans die we zien zijn de zwavelborsttoekans.
Daarna zien we ook de zwartsnaveltoekan, deze hebben we in Costa Rica van heel dichtbij gezien.
De zwartsnaveltoekans zien we nog vaker onderweg de zwavelborsstoekans niet meer. Maar verder zien we spechten, gieren, roofvogels en papegaaien. In principe rijdt je langs de rivier, de weg is 3 jaar geleden geasfalteerd dus prima te berijden. Er zijn 2 hangbruggen over de rivier, zo loop je van de ene provincie naar de andere.
Calovebora.
We komen aan bij het plaatsje Calovebora aan de Caribische kust. Daar mondt de rivier uit in de zee.
Het plaatsje zelf is niets bijzonders, we lunchen daar bij het enige restaurant en het eten is niet heel bijzonder. Dan rijden we terug richting Santa Fé. We stoppen langs de weg, we moeten de kaplaarzen aandoen, we krijgen beide een stok aan gereikt. Hiken naar de waterval. Dat was wel een hele hike van 2 minuten, haha. Om een foto te maken wordt precies aangewezen waar ik moet stappen op de stenen. 
Gooijert en ik dachten aan de waterval hike van gisteren, die was pas uitdagend, haha. De waterval is prachtig, maar blijkbaar is dat niet alles wat we zien, de waterval is nog een stuk hoger. Daar moeten we ook heen, maar goed een waterval is vooral mooi vanaf beneden niet vanaf boven. Er wordt nog een megagrote mier aangewezen en dat is een heuse terror-mier, als die je bijt heb je 6 uur lang pijn.
Kikkers in Santa Fé.
Inmiddels zijn we weer terug in Santa Fé en gaan we op zoek naar kikkers. Daar waar Ricardo de eigenaar van het hostel een nieuw hostel aan het bouwen in moeten we naar beneden lopen richting de rivier. Het is behoorlijk stijl. Daar zien we wel wat kleine kikkers springen maar vooral bruin. Gooijert plukt weer wat mandarijnen uit de boom die we opeten en we nemen een heel grote citrusvrucht mee, morgen maar eens uitproberen hoe die smaakt. Uiteindelijk vindt zijn vrouw een glaskikkertje en Gooijert vindt er ook 1. Dat kikkertje springt op Gooijert zijn arm en dan zie je hoe enorm klein ze zijn. De groen zwarte pijlgifkikker die we vooral zouden moeten zien vinden we helaas niet.
Ondanks het gebruik van 50% deet heb ik een astronomisch aantal insectenbeten op mijn lijf, het zijn er 136, in 1 dag verzameld, mijn persoonlijke record! Eten doen we bij hotel Anachoreo, lekker een ribeye en porkchops, smaakte goed!
De toekantrail in Santa Fé.
Het is frisjes deze ochtend met maar 22°C en wind, maar het is droog! Bij het ontbijten probeer ik de grote citrusvrucht het lijkt op een kruising tussen een grapefruit en pomelo, maar sjezus wat is het kreng ZUUR, ik hou echt van zuur eten, maar Gooijert moet heel hard lachen om mijn gezicht wat ik erbij trek als ik een hap neem…. niet te doen!
Toekantrail.
Eerst doen we vandaag, maandag 12 januari, de toekantrail in Santa Fé. Het is een trail waar regelmatig toekans worden gezien. Ook deze trail is net als we tot nu toe in Panama hebben gemerkt een trail die je ook met de auto kan doen. Het regenwoud is dan wel nationaal park, het is echter niet zwaar beschermd, dus dat betekend dat je overal auto’s, huizen en mensen tegenkomt. Je loopt hier bijna nergens echt in de jungle, hier en daar een laatste stukje trail daargelaten uiteraard.
Maar goed we zien als eerste een eekhoornbaardkoekoek en warempel we zien ook een aantal zwavelborstoekans, ver weg, maar toch tof!
We zien ook kuiforopendola’s bezig aan hun nesten, het zijn meterslange nesten die ze maken, gaaf om te zien.
Eenmaal boven geloven we het verder wel en lopen weer naar beneden. Dan besluiten we om een stukje de weg te doen die we gisteren hebben gedaan richting Calbovaro. Het weer is slechter dan gisteren, heel veel regen. Wat dan weer wel spectaculaire landschappen geeft door de mist, regen en laaghangende bewolking.
Als we terug rijden spot Gooijert 2 zwavelborsttoekans in de boom, GAAF!
Bij ons appartement pikken we de macro en groothoeklens op en we gaan naar de watervallen. Eenmaal daar aangekomen is het begin van het paadje al mega blubberig en iets verder wordt het nog gekker. Dit wordt glijden en glibberen en zonder kaplaarzen niet te doen, met kaplaarzen ook gekkenwerk, dus deze 3 watervallen skippen we maar.
We rijden weer richting San Francisco op zoek naar de kikkertjes die we gisteren niet konden vinden. En je raadt het al…. vandaag vinden we ze ook niet haha. Wel weer de bruine kikkers. Ook zien we rare insecten en een rare spin, dan maar weer mandarijnen uit de boom meppen en opeten.
Dan maar naar het appartementje en een biertje drinken. De kolibrietjes in hun nestje zijn klaarwakker, dus daar maak ik nog een foto van. 
We zitten net op ons overdekte terrasje en begint flink te hozen. En dat blijft zo, wat een timing!
De stroom valt enige tijd uit. Als ik de geheugenkaart leeg op de laptop en ik de kaart weer terug wil doen kijken 2 kleine kraaloogjes mij aan. Er zit een gekko op mijn camera, precies daar waar de geheugenkaartsleuven zitten, haha.
Cascada El Salto.
Vandaag gaan we naar waterval El Salto. Als we naar de auto lopen, zien we 1 kolibrie in het nestje zitten en ook dan vliegt deze klein uk het nest uit. Moeders is in de buurt en kijkt nog bij het nest. Ik wil een foto maken en kom tot de conclusie dat ik geen accu in mijn camera heb. Gooijert slaat dan met de auto linksaf maar we moesten naar rechts, (dit is een beetje de rode draad deze reis: verkeerd lopen en verkeerd rijden). Maar daardoor zien we wel een gier op de weg zitten met een roadkill. Uiteraard stoppen we, het is een opossum (buidelrat) en als we even wachten komt er ook een kuifcaracara bij kijken.
Eerst rijden we eerst een stuk Santa Fé uit, dan zien we een bord met daarop Cascada El Salto 5 km. Zover we kunnen rijden met Hyundai doen we op deze onverharde weg. Dan moet het nog 1 km naar de waterval zijn, dat kunnen we makkelijk lopen.
Navigeren in Panama.
Nu is het zo dat waze of google het in Panama niet helemaal juist hebben qua hoogtes, aantal km en tijden. Na 2 km lopen zien we namelijk nog steeds geen waterval. Onderweg vragen we de weg aan een man die in een beek staat met zijn auto. Ik krijg een heel Spaans verhaal terug, ik begrijp dat we de camino (de weg) moeten volgen, dus dat doen we. Van de beste man krijgen we ieder 2 bananen, hoe aardig is dat. We lopen verder en verder, we passeren wel 6 rivierbeddingen, maar vinden geen waterval. Uiteindelijk geven we het op en lopen terug.
Bananen.
Bij de rivierbedding waar we de bananen kregen, stoppen we om nog wat foto’s te maken.
We denken een waterval te horen, dus we slaan weer een zijweggetje in en geloof het of niet…….. we vinden de waterval. Heel bijzonder is deze waterval met de uitgesleten en gepolijste rotswanden.
Totaal lopen we 8,1 km. Daar waar we de auto parkeerden was dus nog 2 km naar de waterval en niet 1 volgens waze.
Ach wij hebben er weer een dag vullend programma van gemaakt, haha. De zon schijnt vandaag, dus we gaan terug naar ons appartement en nemen een verfrissende plons in het zwembad en genieten van de zon met af en toe wat miezerregen en een biertje en een chipje. Koken doen we weer zelf.
Uiteraard wens ik Arie een goedemorgen evenals de zwarte leguanen. Er zit er 1 bij die een megagrote kuif heeft, hoe gaaf is deze baas?
En ook vandaag zijn de bananen nog steeds niet rijp.
We rijden wederom lang rijst en groentevelden maar deze zijn niet zo mooi als die in de bergen. De chauffeur stops langs de weg voor traditionele koekjes van mais. Deze koekjes zijn nog het meest te omschrijven als popcorn aan elkaar geplakt met gekaramelliseerde suiker. Erg lekker! Tijdens het middaguur stoppen we voor een lunch, die is wederom super lekker en wederom super goedkoop. We betalen 69.000 rupia wat neerkomt op 4,75 euro. De jasmijn thee is ook overheerlijk.
Voor 9 uur rijden we weg met onze chauffeur en onze gids om het zuiden van Rantepao te bezoeken. Eerst gaan we naar een traditioneel dorp met authentieke huizen. Hier zijn de daken geheel van bamboe gemaakt en begroeit met varens, mossen en andere planten. 
De oudste huizen zijn wel 100 jaar oud en worden gemaakt van Jackfruit hout. De kleinere gebouwen met zadeldak zijn schuren om de rijst in op te slaan nadat deze is gedroogd. De rijstschuren staan op ronde palen van palmbomen en de woonhuizen staan op vierkante palen gemaakt van jackfruit hout. Al het houtsnijwerk heeft een betekenis zo staan de hanen voor de tijd en geeft 1 haan de maan en de andere haan de zon aan. De hanen staan voor de tijd omdat ze bij dageraad kraaien.
De nieuwste poppen vertonen enorm veel gelijkenis omdat nu een pop wordt gemaakt vanaf een foto en daardoor veel gedetailleerder is. Wij vinden de oudere poppen eigenlijk mooier en interessanter.
Vrouwen slaan met bamboestokken tegen een houten trog, het drumgeluid is van verre te horen. Er worden varkens cadeau gegeven en overal staan waterbuffels die uiteindelijk geofferd gaan worden. Daarna begint een katholieke ceremonie. Bij de zegening krijg ik de volle laag, haha weer natte kleding, maar niet zo erg hoor.
Wij geven de nabestaanden een slof kreteksigaretten, welke voor respect staat (185000 rupia, ca 10 euro) cadeau. Varkens krijsen en zijn daarna ineens verdacht stil, ik wil niet kijken en weten wat er precies gebeurt, maar ik kan het wel raden.
Het is erg lekker en ook hier worden we op de foto gezet. Er wordt gevraagd of we ook wat palmwijn willen (arak) en vooruit dat slaan we niet af. Het smaakt zuur en licht naar kokos en is niet zo sterk als we ooit in 
Ondertussen is de eerste buffel geofferd en de kist is nu naar het zuiden gedraaid. De kist blijft 4 dagen buiten en wordt daarna pas bijgezet in de rotsen. Deze vrouw is high class er worden op dag 3 van de 4 daagse ceremonie maar liefst 30 buffels geofferd. Als we terug lopen zie ik hier en daar bloedplassen van de inmiddels geslachte varkens en ook zien we de geofferde buffel liggen. De dieren hebben een goed leven gehad en het vlees wordt uitgedeeld, dus niets wordt verspilt. Al met al heel bijzonder om dit van dichtbij mee te maken.
Hoe de varkens worden verhandeld hebben we wat meer moeite mee, de biggen worden gekocht en in een rijstzak gestopt.
Menhirs.
